مقدمه مؤلفین 7
فصل 1: کلیات ژنتیک 21
1-1 اساس توارث 23
1-2 ژنوم 26
1-3 تنوع ژنوم 28
1-4 نشانگر ژنتیکی 29
1-5 نشانگرهای ژنتیکی در سطح DNA 31
1-5-1 تکرارهای توالی ساده یا میکروستلایت ها و مینی ستلایت ها 31
1-5-2 چندشکلیهای تک نوکلئوتیدی (SNP) 32
1-6 نقشه یابی ژنها و ژنوم 34
1-7 توابع نقشه یابی ژنتیکی 37
1-8 نقشه یابی ژنتیکی و فیزیکی و مقایسه آنها 40
منابع 42
فصل 2: فنآوریهای تعیین ژنوتیپ و نسل جدید توالییابی و کاربردهای آن 45
2-1 روش های مختلف توالییابی 47
2-2 سرهم سازی کردن و نقشهیابی 49
2-3 تکنیک های توالییابی کل ژنوم 53
2-4 تکنیک های نسل دوم توالییابی 56
2-4-1 فنآوری Roch/454 Life Science 58
2-4-2 فنآوری ایلومینا/سولکسا 62
2-4-3 فنآوری ABI/SOLiD 65
2-4-4 روش Ion Torrent 68
2-5 تکنیک های نسل سوم توالییابی 69
2-5-1 روش تعیین توالی مولکولی منفرد (SMRT) 69
2-5-2 روش Heliscope 72
2-5-3 روش نانومنفذ 72
2-6 شرح نویسی یا حاشیه نویسی ژنوم 75
2-7 هستی شناسی ژن (GO) 76
2-8 کاربردهای تکنیک های نسل جدید توالییابی 77
2-8 -1 ریزآرایه DNA 78
2-8-2 ریز آرایه های RNA-Seq 81
2-8-2-1 محدودیت کاربرد ریزآرایه ها 83
2-8-3 برهمکنش پروتئین-DNA (ChIP-seq) 83
2-8-4 اپی ژنوم (آنالیز متیلاسیون) 84
2-9 پروژه توالییابی ژنوم انسان 85
2-10 پروژه های توالییابی مرتبط با ژنوم توسط تکنیک های نسل جدید توالییابی 88
2-10-1 پروژهی HapMap 88
2-10-2 پروژهی 1000 ژنوم 91
2-10-3 پروژه اِنکُد 99
2-10-3-1 نتایج قابل تأمل از پروژهی انکد 100
2-11 بازنگری در مفهوم ژن 102
2-11-1 یک ژن-بیش از یک پروتئین 105
2-11-2 بسیاری از ژن ها بیش از یک پروموتر دارند 105
2-11-3 پیرایش متناوب اجازه رمز کردن ایزوفرم های پروتئینی متعدد را می دهد 107
منابع 109
فصل 3: مسائل مرتبط با استنباط هاپلوتیپ، بلوکهای هاپلوتیپ و تگ SNP 111
3-1 ضرورت مطالعه استنباط هاپلوتیپها 113
3-2 استنباط هاپلوتیپها با استفاده از دادههای تعیین ژنوتیپ شده 115
3-3 مسئله ی استنباط هاپلوتیپها و تعیین فاز ژنوتیپ 118
3-3-1 روشهای بیشترین پارسیمونی 119
3-3-2 مدل فیلوژنی کامل 121
3-3-2-1 برآورد فراوانی هاپلوتیپها 122
3-3-3 مدل حداکثر درستنمایی 123
3-3-3-1 تعادل هاردی-واینبرگ 123
3-3-4 مدل بیزی 126
3-4 بلوکهای هاپلوتیپی 127
3-5 مسئلهی قسمت بندی بلوک هاپلوتیپها 133
3-6 واگرائی هاپلوتیپها 135
3-6-1 هتروزیگوسیتی هاپلوتیپها 135
3-6-2 هاپلوتیپهای رایج 136
3-7 عدم تعادل پیوستگی (LD) 137
3-8 ارزیابی میزان LD در جمعیت 139
3-9 عوامل ایجاد LD در جوامع 144
3-10 پیشبینی میزان LD با اندازه جمعیت محدود 145
3-11 میزان LD در جمعیت های انسان و حیوانی 147
3-12 میزان LD بین جمعیت ها و نژادها 150
3-13 مثال عملی محاسبه میزان LD دادههای حاصل از تراشه SNP 153
3-14 آزمون چهار گامتی 156
3-15 ساختار قسمت بندی بهینه 157
3-16 کاربردهای قسمت بندی بلوک هاپلوتیپها 158
3-17 انتخاب تگ SNP 160
منابع 163
فصل 4: نقشهیابی QTL 171
4-1 نقد فرضیه مدل بی نهایت جایگاه های ژنی با اثرات جزیی (IFM) 173
4-2 شناسایی مکان های ژنی موثر بر صفات کمّـی 176
4-3 عوامل مؤثر بر آگاهی از ساختار ژنتیکی صفات کمّـی 177
4-4 روش های شناسایی مکان های ژنی مؤثر بر صفات کمّـی 177
4-4-1 رویه ژن کاندیدا 178
4-4-2 نقشهیابی QTL 180
4-5 روش های آماری نقشهیابی QTL 181
4-5-1 ردیابی QTL بدون استفاده از نشانگرها 181
4-5-1-1 روش آزمون همگنی واریانس 182
4-5-1-2 روش آزمون مختلط 183
4-5-1-3 روش تفرق بیزی 184
4-5-1-4 آزمون جایگشتی 185
4-5-1-5 ایجاد جهش 186
4-5-2 نقشه یابی QTL با استفاده از نشانگر 187
4-5-2-1 نقشه یابی QTL مبتنی بر تعادل پیوستگی (LE) 188
4-6 طرح های آزمایشی (جمعیت های مورد استفاده) برای نقشه یابی QTL 189
4-6 -1 جمعیت F2 190
4-6 -2 جمعیت F2:3 190
4-6-3 جمعیت های حاصل از تلاقی برگشتی 190
4-6 -4 لاینهای اینبرد نوترکیب 190
4-6-5 لاین های تقریباً ایزوآللیک 191
4-6-6 طرح دختری و نوه دختری 191
4-7 روش های تجزیه و تحلیل آماری برای ردیابی QTL 193
4-7-1 روش توابع مولد گشتاور 193
4-7-2 روش حداقل مربعات 193
4-7-3 روش حداکثر درست نمایی 194
4-7-4 روش حداکثر درستنمایی باقیمانده یا محدود شده 194
4-7-5 روش آنالیز تک نشانگری 194
4-7-6 روش بیزی 196
4-7-6-1 الگوریتم زنجیره مارکوف مونت کارلو و تکنیک نمونه گیری گیبس 198
4-7-7 روش نقشه یابی فاصلهای ساده 198
4-7-7-1 نقشه یابی فاصله ای با استفاده از روش حداکثر درست نمایی 201
4-7-8 روش رگرسیونی هالی و نوت 202
4-7-8-1 مقایسه روش نقشه یابی فاصله ای با روش تک نشانگری 203
4-7-9 رگرسیون چندگانه روی ژنوتیپ های نشانگری 204
4-7-9-1 نقشه یابی فاصله ای مرکب یا CIM 204
4-7-9-2 مقایسه روش نقشه یابی فاصله ای ساده با روش نقشه یابی فاصله ای مرکب 205
4-7-10 نقشهیابی فاصله ای چندگانه (MIM) 206
4-8 آستانه برای ادعای وجود QTL (مشکلات مقایسات چندگانه) 208
4-8-1 تصحیح برای P-Value 209
4-8-1-1 کنترل خطای نوع اول در سطح خانواده (FWDR) 209
4-8-1-2 کنترل نرخ کشف اشتباه(FDR) 210
4-8-2 تعیین P-value 213
4-8-2-1 آزمون جایگشتی 213
4-8-2-2 جکنایف 213
4-8-2-3 اعتبار سنجی 214
4-9 تعیین فاصله اطمینان (CI) 214
4-9-1 پیش بینی قطعی 215
4-9-2 افت درستنمایی 215
4-9-3 بوت استراپینگ 216
4-10 معایب تشخیص QTL با استفاده از نقشه یابی مبتنی بر LE 216
4-5-2-2 نقشه یابی QTL مبتنی بر عدم تعادل پیوستگی (LD) 218
4-5-2-2 -1 مطالعات پویش کل ژنوم برای مکانیابی QTL 218
4-4-3 تلفیق روش های پویش ژنوم و ژنهای کاندیدا 219
منابع: 221
فصل 5: مطالعه تنوع ژنتیکی، ساختار جمعیتی و خرده ساختار جمعیتی 228
5-1 تعاریف ساختار جمعیت و خرده ساختار جمعیتی 230
5-2 اهمیت مطالعه ساختار جمعیتی و خرده ساختار جمعیتی 231
5-3 لایهبندی جمعیتی و مطالعات پویش کل ژنومی 234
5-4 فواصل ژنتیکی در جامعه 235
5-4-1 اساس زیستشناختی فاصله ژنتیکی 235
5-4-2 استفاده از سهم آللهای مشترک در محاسبه فاصله ژنتیکی بین افراد 236
5-4-3 فواصل ژنتیکی بین خرده جوامع 237
5-5 روشهای تجزیهوتحلیل ساختار جامعه 238
5-5-1 روشهای خوشهبندی دادهها 238
5-5-1-1 دادهکاوی و کشف دانش 238
5-5-2 آموزش ماشین 239
5-5-2-1 آموزش با نظارت 240
5-5-2-2 آموزش بدون نظارت 241
5-5-2-3 آموزش امدادی 241
5-5-3 تعریف خوشهبندی 242
5-5-3-1 الگوریتمهای خوشهبندی 242
5-5-3-1-1 روشهای پارامتری 243
5-5-3-1-2 روشهای ناپارامتری 243
5-5-4 روشهای سنتی و مرسوم تجزیه و تحلیل ساختار جامعه 246
5-5-4-1 روشهای مبتنی بر اندازهگیری فواصل 246
5-5-4-2 روشهای مبتنی بر مدل 253
5-5-5 خوشهبندی شبکهای بدون نظارت 264
5-5-5-1 مدل پاتس 267
5-5-5 -1-1 تغییر و تحول فاز در مدل فرومغناطیسی پاتس 270
5-5-5-2 شبیهسازی مونت کارلوی مدل پاتس 272
5-5-6 خوشهبندی دادهها با SPC 272
5-5-6-1 الگوریتم STS 275
5-6 پارامترهای جامعه 279
5-6-1 غنای آللی (AR) 279
5-6-2 غنای اختصاصی آللی (pAR) 280
5-6-3 تنوع ژنی یا برآورد هتزوزیگوسیتی مورد انتظار 280
5-7 مثال عملی مشخص کردن ساختار جمعیتی با استفاده از تراشه 50K 281
منابع 284
فصل 6: مطالعات پویش کل ژنوم 291
6-1 دلیل وجود LD در سطح جمعیت 293
6-2 دلیل امکان مطالعات پویش کل ژنومی 293
6-3 مطالعات پویش کل ژنوم 299
6-4 روشهای آماری در مطالعات پویش کل ژنومی 303
6-4-1 آزمون مطالعات پویش کل ژنوم با استفاده از رگرسیون تک نشانگری 303
6-4-1-1 توان آزمون های پیوستگی در سطح ژنوم با استفاده از رگرسیون تک نشانگری: 306
6-4-1-2 اثر آستانه های معنیدار آماری برای تشخیص QTL براساس رگرسیون تک نشانگری 308
6-4-2 آزمون مطالعات پویش کل ژنومی با استفاده از هاپلوتیپها 311
6-4-2-1 نقشهیابی QTLمبتنی بر LD با استفاده از مدل IBD 314
6-4-2-1-1 محاسبه ماتریس IBD 314
6-4-2-1-2 شناسایی QTL مبتنی بر LD با استفاده از مدل IBD 316
6-4-2-1-3 تشکیل ماتریس IBD با استفاده از هاپلوتیپهای نشانگر 317
6-5 برآورد واریانس QTL و نقشهیابی QTL 319
6-6 مقایسه بین رگرسیون تک نشانگری با هاپلوتیپ 320
6-7 تحقیقات انجام شده در زمینه مطالعات پویش کل ژنوم 321
6-8 مثال عملی مطالعه پویش کل ژنوم با تراشه SNP 324
6-8-1 ذخیره سازی و فراخوانی دادههای ژنومیکی 324
6-8-2 کنترل کیفی (QC) نشانگرهایSNP تعیین ژنوتیپ شده 329
6-8-3 کنترل کیفی همزمان تمامی نشانگرهای SNP و نمونه به طور خودکار 336
6-8-3-1 فایل های ورودی برنامه snpQC 337
6-8-3-2 نحوه اجرای برنامه snpQC 339
6-8-4 آنالیزهای آماری تک نشانگری SNP 340
6-8-5 نمایش توزیع معنیداری نشانگرها 343
6-8-6 تشکیل لیست ژنها در اطراف SNPهای معنیدار 349
6-9 مطالعات پویش کل ژنومی برپایه آنالیز مسیر 350
6-9-1 استخراج کل ژنهای موجود در ژنوم گاو و ارتباط دادن SNPها با ژنها 350
6-9-2 تعیین کردن نقش عملکردی و گروه بندی ژنهای استخراج شده و آنالیز پیوستگی 352
6-10 آشنایی با نرم افزار پلینک 357
6-10-1 آماده سازی دادههای خام برای فراخوانی در برنامه پلینک 357
6-10-2 کنترل کیفیت دادههای ژنومی با پلینک 360
6-10-3 تبدیل فرمت از فرمت ژنوتیپی به فرمت مورد نیاز پلینک 360
6-10-4 مطالعات پویش کل ژنومی با استفاده از برنامه پلینک 361
6-10-5 در نظر گرفتن لایهبندی جمعیت با استفاده از برنامه پلینک 362
منابع 362
فصل 7: شناسایی نواحی ژنومی تحت انتخاب 367
7-1 روش های مطالعه ژنهای مؤثر بر صفات کمّـی 369
7-2 اهمیت شناسایی نشانه های انتخاب 370
7-3 تئوری پویش ژنومیک نشانه های انتخاب در شناسایی مناطق ژنومی 371
7-4 روش های آماری مختلف در شناسایی نشانه های انتخاب 376
7-4-1 آزمونهای آماری بر پایه تمایز بین جمعیت ها 376
7-4-1-1 شاخص FST 376
7-4-1-2 آماره hapFLK 377
7-4-2 آزمون های آماری بر پایه ی LD و طول هاپلوتیپی 378
7-4-2-1 آزمون هموزایگوسیتی هاپلوتیپهای بسط یافته (EHH) 378
7-4-2-2 آزمون نمره هاپلوتیپ تمایز یافته (iHS) 379
7-4-2-3 آزمون هموزایگوسیتی هاپلوتیپهای بسط یافته جمعیت تلاقی (XP-EHH) 379
7-4-3 آزمون های آماری بر پایه توزیع فراوانی آللی 379
7-4-4 آزمون های آماری بر پایهی نرخ جایگزینی با نواحی بیمعنی و با معنی 380
7-4-5 آزمون های آماری ترکیبی 381
7-4-6 آزمون های مترادف و مکمل با آزمون های جستجوی نشانه های انتخاب 382
7-5 تحقیقات انجام شده در زمینه شناسایی نشانه های انتخاب 382
7-6 مثال عملی شناسایی نشانه های انتخاب (SOS) با استفاده از FST 387
منابع 392
فصل 8: اصول پیش بینی های ژنومی و انتخاب به کمک نشانگر 397
8-1 انتخاب سنتی یا کلاسیک 399
8-2 معایب انتخاب سنتی یا کلاسیک 402
8-3 انتخاب به کمک نشانگر (MAS) 405
8-4 انتخاب به کمک نشانگرهای LE (LE-MAS) 410
8-5 انتخاب به کمک نشانگرهای LD (LD-MAS) 411
8-5-1 کاربرد LD-MAS با استفاده از روش تک نشانگر 411
8-5-1-1 مثال عملی از LD-MAS با استفاده از روش تک نشانگر 412
8-5-2 انتخاب به کمک هاپلوتیپ (HAS) 416
8-5-2-1 عوامل مؤثر بر صحت انتخاب به کمک هاپلوتیپ 419
8-5-3 کاربرد LD-MAS با تشکیل ماتریس IBD 420
8-6 انتخاب به کمک ژن (GAS) 421
منابع: 421
فصل 9: انتخاب به کمک ژنوم (GAS) یا انتخاب ژنومیک (GS) 425
9-1 معایب انتخاب به کمک نشانگر 427
9-2 انتخاب به کمک ژنوم یا انتخاب ژنومیک 428
9-3 مراحل انتخاب ژنومیک 430
9-4 مزایای انتخاب ژنومیک 431
9-5 عوامل مؤثر بر صحت ارزشهای ژنتیکی افزایشی ژنومیک 433
9-6 نتایج مطالعات مرتبط با صحت در انتخاب ژنومیک 433
9-7 نتایج بکارگیری انتخاب ژنومیک در حیوانات اهلی 449
9-8 مقایسه پاسخ به انتخاب و همخونی در انتخاب ژنومیک و انتخاب کلاسیک 453
9-9 چالش های انتخاب ژنومیک 456
9-10 چشم انداز آینده انتخاب ژنومیک 457
9-11 چگونگی برآورد ارزش های اصلاحی ژنومی در انتخاب ژنومیک 459
9-12 مثال عملی از روش های مختلف برآورد ارزش های اصلاحی ژنومی 461
9-12-1 روش های پارامتری برآورد در انتخاب ژنومیک 461
9-12-1-1 روش های حداقل مربعات معمولی 462
9-12-1-2 بهترین پیش بینی نااریب خطی ریج رگرسیون (RRBLUP) 462
9-12-1-2-1 مثال عملی از انتخاب ژنومیک با استفاده از روش RR-BLUP 463
9-12-1-3 روش بهترین پیش بینی نااریب خطی ژنومیک (GBLUP) 466
9-12-1-3-1 مثال عملی پیش بینی ارزش اصلاحی ژنومیک با GBLUP 467
9-12-1-4 روش های بیزین 469
9-12-1-4-1 بیز ریدج رگرسیون (BayesRR) 470
9-12-1-4-2 بیز A (BayesA) 470
9-12-1-4-3 بیز B (BayesB) 471
9-12-1-4-4 بیز Cπ (BayesCπ) 471
9-12-1-4-5 بیز L (BayesL) 471
9-12-1-4-6 مثال عملی از اجرای روش های آماری بیزی 472
9-13 ایمپیوتیشن ژنوتیپ در اصلاح نژاد مولکولی 483
9-14 برنامه های مختلف ایمپیوتیشن 486
9-14-1 برنامه Beagle 486
9-14-2 برنامه Minimac 486
9-14-3 برنامهی FImpute 487
9-15 روشهای محاسبه صحت ایمپیوتیشن 488
9-15-1 همبستگی بین ژنوتیپ واقعی و ژنوتیپ ایمپیوت شده 488
9-15-2 مطابقت ژنوتیپی 489
9-15-3 مطابقت آللی 489
9-16 فاکتورهای مؤثر بر صحت ایمپیوتیشن ژنوتیپ ها 491
9-17 نتایج مطالعات ایمپیوتیشن در جمعیتهای مختلف 494
9-18 ایمپیوتیشن توالی کل ژنوم برای انتخاب ژنومیک و مطالعات پویش کل ژنوم 497
9-19 تجزیه و تحلیل عملی ایمپیوتیشن با نرم افزار FImpute 503
منابع 507
فصل 10: بیـوانفـورمـاتیـک: پایگاه دادهها، همردیفی توالـی، پیـشگویـی ژن 513
10-1 بیوانفورماتیک 515
10-2 تاریخچه علم بیوانفورماتیک 515
10-3 اهداف علم بیوانفورماتیک 516
10-4 حوزه های علم بیوانفورماتیک 517
10-4-1 تجزیه و تحلیل توالیهای مولکولی 518
10-4-2 تجزیه و تحلیل ساختارهای مولکولی 518
10-4-3 تجزیه و تحلیل عملکردهای مولکولی 519
10-5 محدودیت های علم بیوانفورماتیک 520
10-6 پایگاه دادههای زیستی 521
10-6-1 پایگاه داده چیست؟ 521
10-6-2 انواع پایگاه داده زیستی 522
10-6-2-1 پایگاه دادههای اولیه 523
10-6-2-1-1 ژن بانک 524
10-6-2-2 پایگاه دادههای ثانویه 531
10-6-2-3 پایگاه های داده اختصاصی 533
10-6-3 ضعف های پایگاه های دادهزیستی 533
10-6-4 بازیابی اطلاعات از پایگاه دادههای زیستی 535
10-6-4-1 Entrez 535
10-7 همردیف کردن توالی 536
10-8 مبنای تکاملی همردیف کردن 537
10-9 هومولوژی توالی ها در برابر تشابه توالی ها 538
10-10 روشهای همردیفی 539
10-10-1 هم ردیفی سرتاسری و هم ردیفی محلی 539
10-11 الگوریتم های هم ردیفی 539
10-12 جستجوی تشابه در پایگاه داده 541
10-13 ملزومات جستجوی پایگاه داده 541
10-14 جستجوی مکاشفه ای پایگاه داده 542
10-14-1 برنامه BLAST 542
10-15 هم ردیفی چند گانه توالی ها 543
10-16 جستجوی پیشرفته پایگاه داده 544
10-16 -1 مدل PSI-BLAST 544
10-16-2 مدل مارکوف و مدل پنهان مارکوف 546
10-17 هم ردیفی کل ژنوم 549
10-18 پیشگویی ژن 551
10-18 -1 دسته بندی برنامه های پیشگویی ژن 552
10-19 پیشگویی ژن در یوکاریوت ها 553
10-20 برنامه های پیشگویی ژن 555
10-20-1 برنامه های مبتنی بر از ابتدا 555
10-20-1-1 پیشگویی با استفاده از شبکه های عصبی 556
10-20 -1-2 پیشگویی با استفاده از آنالیز تفکیک کننده 557
10-20-1-3 پیش بینی با استفاده از HMM 558
10-20-2 برنامه های مبتنی بر هومولوژی 559
10-20-3 برنامه های مبتنی بر توافق 561
10-21 پیش گویی پروموتر و عناصر تنظیم کننده 561
10-21-1 برنامه های مبتنی از ابتدا 562
10-21-2 روش های جای پا نگاری فیلوژنتیکی 562
منابع 565
فصل 11: مطالعه ساختاری ژنوم 567
11-1 مطالعه ژنوم 569
11-2 حوزه مطالعات ژنومیک 569
11-3 پایگاه های داده حاوی اطلاعات مطالعه ساختاری 570
11-4 پایگاه داده NCBI 571
11-4-1 نرم افزار Mapviewer 571
11-5 پایگاه داده UCSC Genome Browser 576
11-5-1 نرم افزار Genome Browser 576
11-6 پایگاه دادهENSEMBL 589
11-6-1 نرم افزار Biomart 589
11-7 نقشه برداری مقایسه ای 598
11-8 استخراج اطلاعات ژنها و SNPها با استفاده از برنامه BiomaRt 601
11-8-1 استخراج ژنها 601
11-8-2 تبدیل نام تجاری SNPها به فرمت dbSNP یا ref sequence 604
11-8-3 شرح نویسی SNPها 605
منابع 607
فصل 12: مطالعه عملکردی ژنوم 608
12-1 مطالعه عملکردی ژنوم 610
12-2 روش های مبتنی بر توالی 610
12-2-1 برچسب های توالی بیان شده 610
12-2-1-1 تهیه و نحوه آنالیز کتابخانه های EST 611
12-2-1-2 دسترسی به کتابخانه های EST 614
12-2-1-3 کاربرد کتابخانه های EST 614
12-2-2 بررسی سریالی بیان ژن (SAGE) 615
12-3 روش های مبتنی بر ریزآرایه 616
12-3-1 طراحی اولیگونوکلئوتیدها 617
12-3-2 گردآوری دادهها 619
12-3-3 پردازش تصویر 619
12-3-4 تبدیل و نرمال سازی دادهها 621
12-3-5 تجزیه و تحلیلهای آماری جهت تعیین ژنهای با بیان متفاوت 623
12-3-6 طبقه بندی با نظارت و بدون نظارت 624
12-4 تکنیک RNA-seq 625
12-5 تفاوتهای اساسی بین Microarray با RNA-Seq 625
12-6 مثال عملی از تجزیه و تحلیل دادههای حاصل از تکنیک RNA-Seq 626
12-6-1 کنترل کیفی و پیش پردازش خوانش ها 632
12-6-2 هم ردیف کردن خوانش های کنترل کیفی شده 637
16-6-3 مرحله سرهم سازی کردن مجموع رونوشت ها و کمی کردن بیان ژن 648
16-6-4 آنالیز تفرق بیان ژن 651
16-6-5 تصویر سازی نتایج 654
منابع 656
ضمیمه 1: آشنایی مقدماتی با زبان برنامه نویسی R 660
ضمیمه 2: آشنایی مقدماتی با RSQLite 714
ضمیمه 3: آشنایی مقدماتی با لینوکس 730
| دسته بندی موضوعی | موضوع فرعی |
| كشاورزي و منابع طبیعی |
کشاورزی
|